Woordenlijst

Een oude, eenvoudige regel: langste belichting (s) = 500 ÷ brandpuntsafstand omgerekend naar full frame (mm), dus ongeveer 21 s bij 24 mm. Bedacht in het tijdperk van de film, laat hij op moderne sensoren met hoge resolutie licht uitgerekte sterren achter. De NPF-regel heeft de voorkeur.

Zie ookNPF-regel, Sterrensporen (star trails)

Hoe helder een object zou lijken als het op 10 parsec (32,6 lichtjaar) stond. Ze meet de werkelijke lichtkracht, los van de afstand. De zon, verblindend met −26,7, heeft een absolute magnitude van maar +4,8; Rigel haalt ongeveer −7.

Zie ookMagnitude, Parsec

ToolsHandige formules

Een refractor waarvan het objectief twee glassoorten combineert om rood en blauw in hetzelfde brandpunt te brengen. Violet blijft slecht gecorrigeerd: een violette rand omgeeft heldere objecten, sterker naarmate de refractor sneller is. Op f/12 of trager wordt die onopvallend.

Zie ookRefractor (lenzentelescoop), Apochromaat (APO), Chromatische aberratie

De tijd die een telescoop uit een warm huis nodig heeft om de luchttemperatuur aan te nemen. Zolang de spiegel warmer is, stijgen er warme luchtstromen op in de buis die het beeld vertroebelen. Reken op een halfuur tot een uur voor een spiegel van 200 mm, langer voor een Maksutov; een ventilator versnelt het.

Zie ookSeeing, Maksutov-Cassegrain

Zelfs perfecte optiek maakt van een ster geen punt maar een heel klein schijfje met ringen eromheen, door diffractie. De hoekstraal is 1,22 λ/D: hoe groter de opening, hoe kleiner het schijfje. Ongeveer 84% van het licht valt in het centrale schijfje.

Zie ookOplossend vermogen, Rayleighcriterium, Stertest, Centrale obstructie

ToolsHandige formules

Een refractor waarvan het objectief speciaal glas gebruikt (ED, fluoriet), vaak in drie lenzen, om minstens drie kleuren in hetzelfde brandpunt te brengen. De chromatische aberratie wordt bijna onzichtbaar, zelfs op f/6 of f/7. Het is het instrument bij uitstek voor astrofotografie met een groot beeldveld.

Zie ookRefractor (lenzentelescoop), Achromatische refractor (achromaat), Chromatische aberratie, Flattener (veldvlakker)

Het zwakke schijnsel op het donkere deel van de maan wanneer ze een smalle sikkel is. Het is zonlicht dat de aarde naar de maan weerkaatst, en dat daarna naar ons terugkomt. Leonardo da Vinci verklaarde het al.

Zie ookSchijngestalten van de maan

ToolsDe maan vannacht

Een makkelijk herkenbare figuur van sterren die geen officieel sterrenbeeld is. De Grote Wagen (Steelpan) in de Grote Beer, de Zomerdriehoek (Wega, Deneb, Altaïr) en de W van Cassiopeia zijn voorbeelden. Asterismen zijn handige wegwijzers om je weg te vinden.

Zie ookSterrenbeeld, Starhoppen

ToolsInteractieve atlas

Een fout die een onscherp gestelde ster verandert in een ellips of kruis waarvan de richting 90° draait van de ene kant van het brandpunt naar de andere. Het komt door geklemde of slecht gevormde optiek, slechte collimatie of het oog zelf. Draait het mee als je je hoofd draait, dan is het je oog.

Zie ookStertest, Collimatie

De gemiddelde afstand tussen de aarde en de zon, vastgelegd op 149 597 870,7 km, ofwel ongeveer 150 miljoen kilometer. Het licht legt haar af in 8 min 20 s. Jupiter staat ongeveer 5,2 AE van de zon, Neptunus 30 AE.

Zie ookLichtjaar, Parsec

ToolsHandige formules

De atmosfeer buigt het licht van de sterren af en laat objecten hoger lijken dan ze staan: ongeveer 0,5° op de horizon, amper 1′ op 45° hoogte. Wanneer de zon de horizon lijkt te raken, is ze in werkelijkheid al onder. De astronavigatie corrigeert ervoor.

Zie ookHorizon, Luchtmassa, Hoogte

ToolsPlaatsbepaling met de sterren

Een kleine camera, op een guidescope of een off-axis guider, houdt een ster in het oog en stuurt de montering meerdere keren per minuut correcties. Zo worden volgfouten en een onvolmaakte pooluitlijning gecompenseerd. Belichtingen van enkele minuten houden de sterren dan rond.

Zie ookVolgen, Pooluitlijning, Drift

ToolsPooluitlijning

De richting van een object langs de horizon, gemeten vanaf het noorden naar het oosten: 0° noord, 90° oost, 180° zuid, 270° west. Samen met de hoogte vertelt het waar je moet kijken. Sommige oudere boeken tellen vanaf het zuiden: controleer de afspraak.

Zie ookHoogte, Azimutale montering, Horizon

ToolsWat zie je vannacht?, ISS-overgangen, Plaatsbepaling met de sterren

Een montering met twee assen, een verticale (azimut) en een horizontale (hoogte), zoals een fotostatief. Intuïtief en zonder pooluitlijning, maar om een object te volgen moet je beide assen bewegen. Bij lange belichtingen draait het beeldveld naarmate de minuten verstrijken.

Zie ookEquatoriale montering, Dobson, Hoogte, Azimut

Een negatieve lens vóór het oculair die de brandpuntsafstand van de telescoop vermenigvuldigt, meestal met 2 of 3. Een oculair van 10 mm met een 2×-Barlow op een telescoop van 1000 mm geeft 200× in plaats van 100×. Zo verdubbel je je reeks oculairs en behoud je hun oogafstand.

Zie ookVergroting, Brandpuntsafstand, Focal reducer

ToolsOculairen, Handige formules

Een object dat vóór een ander langs schuift en het volledig verbergt, meestal de maan vóór een ster of planeet. Een ster verdwijnt in een oogwenk aan de maanrand, omdat de maan geen atmosfeer heeft. Deze momenten nauwkeurig tijden is een nuttige bijdrage van amateurs.

Zie ookOvergang, Conjunctie, Schijngestalten van de maan

ToolsDe maan vannacht

De maat van de bemonstering, in boogseconden per pixel. Te groot (onderbemonstering) en sterren worden vierkant en er gaan details verloren; te klein (overbemonstering) en het licht wordt over te veel pixels verspreid, wat de ruis verhoogt. Mik voor planeten op een openingsverhouding van ongeveer vijf keer de pixelgrootte in µm.

Zie ookBemonstering (sampling), Lucky imaging, Barlowlens

ToolsHandige formules

Het scherpe beeld van een telescoop is niet vlak maar licht gebogen: als het midden scherp is, zijn de randen het niet, en omgekeerd. Het oog past zich aan, maar een vlakke sensor laat het zien. Een flattener corrigeert het.

Zie ookFlattener (veldvlakker)

Hoe lang de sensor licht verzamelt voor één opname. Maak voor deep-sky veel opnamen van 30 s tot enkele minuten en stack ze; voor planeten bevriezen belichtingen van enkele milliseconden de seeing. Zonder volgen wordt de belichtingstijd begrensd door de NPF-regel.

Zie ookStacken (stapelen), NPF-regel, Gain (ISO), Signaal-ruisverhouding (SNR)

De hoek aan de hemel die één pixel bestrijkt, in boogseconden per pixel: 206,265 × pixelgrootte (µm) ÷ brandpuntsafstand (mm). Pixels van 3,76 µm achter 500 mm brandpuntsafstand geven 1,55″/px. Mik voor deep-sky op ongeveer een derde tot de helft van de seeing (vaak 1 tot 2″/px).

Zie ookBeeldschaal (″/pixel), Sensor, Seeing, Brandpuntsafstand

ToolsHandige formules

De kortst mogelijke opname, met gesloten sluiter. Ze meet het elektronische basisniveau van de sensor, dat in elke opname aanwezig is, ook zonder licht. Ze wordt vooral van de flats afgetrokken.

Zie ookKalibratie, Dark (dark frame), Flat (flat frame)

Een zeer dichte bol van honderdduizenden sterren, behorend tot de oudste van het Melkwegstelsel, die om het centrum ervan draait. M13 in Hercules, op ongeveer 22 000 lichtjaar, is de mooiste aan de noordelijke hemel. Een telescoop van 150 tot 200 mm begint hem in sterren op te lossen.

Zie ookOpen sterrenhoop, Messiercatalogus, Melkweg

ToolsInteractieve atlas, Wat zie je vannacht?

Een zestigste van een graad, geschreven als ′. De maan is ongeveer 31′ groot; een goed oog scheidt twee punten op ongeveer 1′ van elkaar, zoals Mizar en Alcor (12′). Nevels en sterrenstelsels meten enkele boogminuten.

Zie ookGraad, Boogseconde, Hoekafstand

ToolsHandige formules

Een zestigste van een boogminuut, of 1/3600 van een graad, geschreven als ″: de schijnbare grootte van een munt van ongeveer 2,5 cm gezien vanaf ongeveer 5 km. Jupiter meet 30 tot 50″, Mars hoogstens 25″. De seeing in West-Europa smeert sterren vaak uit over 2 tot 3″.

Zie ookBoogminuut, Oplossend vermogen, Seeing, Bemonstering (sampling)

ToolsHandige formules

Een schaal van 1 tot 9 die de kwaliteit van een nachthemel beschrijft, in 2001 voorgesteld door John Bortle. In klasse 1 is de hemel zo donker dat de Melkweg structuur en veel details toont; klasse 9 is een stadscentrum waar maar een paar sterren te zien zijn. Het platteland in Nederland en Vlaanderen is meestal klasse 4 tot 6.

Zie ookSQM, Lichtvervuiling, Grensmagnitude

De afstand tussen de hoofdlens (of hoofdspiegel) en het punt waar die een ster scherp afbeeldt, in millimeters. Een lange brandpuntsafstand geeft een groter beeld en een kleiner beeldveld. Een telescoop met 1200 mm brandpuntsafstand vergroot 60 keer met een oculair van 20 mm.

Zie ookVergroting, Openingsverhouding, Oculair

ToolsOculairen, Handige formules

Het deel van de opening dat de vangspiegel afdekt, als percentage: een vangspiegel van 50 mm voor een hoofdspiegel van 200 mm geeft 25%. Ze maakt geen gat in het beeld, maar verlaagt het contrast van fijne planeetdetails een beetje. Visuele Newtons mikken op 20 tot 25%; Schmidt-Cassegrains zitten vaak boven 30%.

Zie ookVangspiegel, Airy-schijf, Schmidt-Cassegrain

ToolsNewtonrekenhulp

Een collimatiehulpmiddel in de vorm van een oculair, zonder lenzen: een klein kijkgaatje en een spiegelend vlak onder 45° dat van opzij wordt verlicht. Het toont een heldere ring die je centreert op de middenmarkering van de hoofdspiegel. Eenvoudig en zonder batterijen, en vaak betrouwbaarder dan een goedkope laser.

Zie ookCollimatie, Middenmarkering, Lasercollimator

ToolsCollimatie

Een lens breekt elke kleur net iets anders, zodat ze niet allemaal op dezelfde plek scherp komen. Je ziet het als een violette rand rond de maan, Venus of Jupiter in snelle achromatische refractors. Spiegels hebben er geen last van; apochromatische refractors corrigeren het bijna volledig.

Zie ookAchromatische refractor (achromaat), Apochromaat (APO), Refractor (lenzentelescoop)

Gezegd van een object dat vanaf een gegeven plaats nooit ondergaat: het draait om de pool zonder onder de horizon te zakken. Dat gebeurt wanneer de declinatie groter is dan 90° min je breedtegraad, dus +37,9° in Utrecht (52,1° N). De Grote Wagen en Cassiopeia zijn circumpolair vanuit Nederland en Vlaanderen.

Zie ookHemelpolen, Declinatie, Culminatie

ToolsInteractieve atlas

Het afstellen waarmee de spiegels van een telescoop op één as worden uitgelijnd. Een Newton verloopt een beetje bij elke verplaatsing en wordt het best voor elke sessie gecontroleerd, zeker als hij snel is (f/5 of minder). Een slecht gecollimeerde telescoop geeft zachte beelden, zelfs met uitstekende optiek.

Zie ookCheshire (collimatieoculair), Lasercollimator, Middenmarkering, Stertest

ToolsCollimatie, Newtonrekenhulp

Een fout van paraboolspiegels: buiten het midden van het beeldveld krijgen sterren de vorm van een kleine komeet, met de staart naar buiten. Ze neemt snel toe naarmate de openingsverhouding kleiner wordt: zwak op f/8, duidelijk op f/4. Slechte collimatie verschuift haar en maakt haar ook in het midden zichtbaar.

Zie ookComacorrector, Openingsverhouding, Collimatie

ToolsNewtonrekenhulp, Collimatie

Een lenzengroep in de focuser van een Newton die de coma aan de rand van het beeldveld wegneemt. Bijna onmisbaar voor astrofotografie op f/5 of sneller, en visueel welkom met groothoekoculairs. Ook hij vraagt een precieze afstand tot de sensor.

Zie ookComa, Newtontelescoop, Flattener (veldvlakker)

ToolsNewtonrekenhulp

De schijnbare ontmoeting van twee objecten aan de hemel, zoals de maan en Venus, terwijl ze in de ruimte ver uit elkaar blijven. Een planeet heet ook in conjunctie met de zon wanneer ze in haar schittering verloren gaat en onzichtbaar is. Nauwe conjuncties van planeten zijn een mooi gezicht voor het blote oog.

Zie ookOppositie, Elongatie, Bedekking (occultatie)

ToolsWat zie je vannacht?

Het gewicht op een stang tegenover de buis van een Duitse equatoriale montering. Schuif het tot de poolas stil blijft staan als je hem ontgrendelt. Een goede balans spaart de motoren en verbetert het volgen.

Zie ookEquatoriale montering, Volgen

De doorgang van een object door de meridiaan, op het hoogste punt van zijn baan; het beste moment om het waar te nemen. Voor een object ten zuiden van het zenit is de hoogte dan 90° − breedtegraad + declinatie. Vanuit Utrecht (52,1°) culmineert de Orionnevel (−5,4°) op ongeveer 32,5°.

Zie ookMeridiaan, Hoogte, Declinatie

ToolsWat zie je vannacht?, Plaatsbepaling met de sterren

Een opname met gesloten sluiter of afgedekte buis, met dezelfde belichtingstijd, gain en temperatuur als de lights. Ze legt het thermische signaal en de hot pixels vast, die de software daarna aftrekt. Meestal maak je er 20 tot 50.

Zie ookKalibratie, Flat (flat frame), Bias (bias frame)

Het vocht dat op optiek neerslaat wanneer die onder het dauwpunt afkoelt doordat ze warmte naar de hemel uitstraalt. Het treft eerst de onbeschermde oppervlakken: Schmidtcorrector, refractorlens, zoeker, oculairs. Veeg het niet weg: een dauwkap of dauwverwarming voorkomt het, een föhn verdrijft het.

Zie ookDauwkap, Dauwverwarming

Een buis die de voorkant van een refractor of Schmidt-Cassegrain verlengt, ongeveer 1,5 tot 2 keer zo lang als de opening. Ze beperkt hoeveel de optiek naar de hemel afkoelt en stelt de dauw uit. Ze houdt ook strooilicht van straatlantaarns tegen.

Zie ookDauw, Dauwverwarming

Een verwarmingsband om een optisch onderdeel, gevoed met 12 V, die het een paar graden boven het dauwpunt houdt. Onmisbaar voor een hele nacht bij vochtig weer, zeker bij astrofotografie. Stel hem zo laag mogelijk in, zodat hij geen luchtstromingen veroorzaakt.

Zie ookDauw, Dauwkap

De “breedtegraad” aan de hemel: de hoek van een object ten noorden (+) of ten zuiden (−) van de hemelevenaar, van +90° tot −90°. Wega staat op +38,8°, Sirius op −16,7°. Vanaf een gegeven breedtegraad vertelt de declinatie of een object altijd boven de horizon staat, er nooit boven komt, of op- en ondergaat.

Zie ookRechte klimming, Hemelevenaar, Circumpolair

ToolsInteractieve atlas, Plaatsbepaling met de sterren

De band aan de hemel langs de ecliptica waarin de zon, de maan en de planeten bewegen. De ecliptica loopt in feite door 13 sterrenbeelden, waaronder de Slangendrager. De “tekens” van de astrologie vallen door de precessie niet meer samen met de sterrenbeelden: astrologie is geen wetenschap.

Zie ookEcliptica, Sterrenbeeld, Precessie

De lichtstralen die uit heldere sterren steken in een telescoop met een spin. Vier rechte armen geven vier spikes; drie armen geven er zes. Ze zijn normaal en wijzen niet op een fout; een gebogen spin vervangt ze door een zwakke halo.

Zie ookSpin (spider), Airy-schijf

Een Newtontelescoop op een eenvoudige kistmontering die op en neer kantelt en ronddraait, populair gemaakt door John Dobson in de jaren 1960 en 1970. Je duwt hem met de hand mee om objecten te volgen. Snel opgesteld en heel stabiel: zo krijgt een beginner de grootste opening.

Zie ookNewtontelescoop, Azimutale montering, Equatoriaal platform, Push-to

ToolsNewtonrekenhulp

De tijd die het oog nodig heeft om gevoelig te worden in het donker: de pupil gaat binnen enkele seconden open, maar het netvlies wint het grootste deel van zijn gevoeligheid in 20 tot 30 minuten. Eén fel wit licht maakt alles weer ongedaan. Daarom gebruiken waarnemers een zwak rood lampje.

Zie ookRood licht, Perifeer kijken (averted vision), Uittreepupil

Een stofwolk die dicht genoeg is om de sterren en het gloeiende gas erachter te verbergen. Hij tekent zich af als silhouet, zoals de Paardenkopnevel in Orion of de Kolenzak bij het Zuiderkruis. De donkere spleten in de zomerse Melkweg bestaan eruit.

Zie ookNevel, Melkweg

Het langzaam wegglijden van een ster door het beeldveld wanneer het volgen niet perfect is. Drift in declinatie verraadt een onvolmaakte pooluitlijning; drift in rechte klimming komt meestal van de snelheid of de tandwielen van de montering. Bij astrofotografie rekt ze de sterren uit.

Zie ookDriftmethode (Bigourdan), Autoguiding, Pooluitlijning

ToolsPooluitlijning

Een zeer nauwkeurige methode voor de pooluitlijning, waarbij je sterren in declinatie ziet driften. Je stelt de as in azimut af met een ster bij de meridiaan en de hemelevenaar, daarna in hoogte met een ster laag in het oosten of westen. Het vraagt geduld, maar geen poolzoeker.

Zie ookDrift, Pooluitlijning, Poolzoeker

ToolsPooluitlijning

Twee sterren die aan de hemel heel dicht bij elkaar staan. Sommige zijn echte paren, door de zwaartekracht verbonden (dubbelstersystemen); andere staan toevallig op één lijn (optische dubbelsterren). Albireo in de Zwaan toont vanaf 30× een prachtig contrast tussen oranje en blauw; Mizar en Alcor scheid je met het blote oog.

Zie ookOplossend vermogen, Limiet van Dawes, Veranderlijke ster

ToolsHandige formules, Interactieve atlas

De schijnbare baan van de zon tussen de sterren in de loop van het jaar, de weerspiegeling van het vlak van de aardbaan. Ze helt 23,4° ten opzichte van de hemelevenaar. De maan en de planeten blijven er altijd dicht bij, wat helpt om ze te herkennen.

Zie ookDierenriem, Equinox (dag-en-nachtevening), Zonnewende, Planeet

ToolsInteractieve atlas

Tabellen met de posities van hemellichamen en de tijden van komende gebeurtenissen: opkomst en ondergang, schijngestalten van de maan, conjuncties, overgangen van satellieten. Vroeger stonden ze in boeken, nu worden ze in een oogwenk berekend. Ze vormen de basis om een waarneemnacht te plannen.

Zie ookSchijngestalten van de maan, Conjunctie, ISS (Internationaal Ruimtestation)

ToolsWat zie je vannacht?, De maan vannacht, ISS-overgangen

De hoek tussen een planeet en de zon, gezien vanaf de aarde. Mercurius en Venus staan dichter bij de zon en verwijderen zich er nooit ver van: hoogstens ongeveer 28° voor Mercurius en 47° voor Venus. Ze zijn het best te zien rond hun grootste elongatie, in het westen na zonsondergang of in het oosten voor de dageraad.

Zie ookConjunctie, Planeet, Schemering

ToolsWat zie je vannacht?

Een gaswolk die door hete jonge sterren wordt aangeslagen en zelf gaat gloeien, zoals een neonbuis. Het waterstof erin zendt rood licht uit dat foto’s laten zien; het oog ziet vooral grijs of bleekgroen. De Orionnevel (M42), op ongeveer 1350 lichtjaar, is met het blote oog zichtbaar.

Zie ookNevel, Nevelfilter, Reflectienevel

ToolsInteractieve atlas

De datum waarop hemelcoördinaten betrekking hebben, omdat ze door de precessie langzaam veranderen. J2000 staat voor 1 januari 2000 om 12:00; het is de referentie van de huidige kaarten en catalogi. GoTo-monteringen rekenen ze om naar coördinaten “van de dag”.

Zie ookPrecessie, Rechte klimming, Declinatie

Een gemotoriseerde onderplaat onder een Dobson, waarvan de beweging ongeveer een uur lang een equatoriale montering nabootst. De telescoop volgt objecten dan zelf, wat hoge vergrotingen en het delen van het beeld veel makkelijker maakt. Daarna zet je het platform terug in de beginstand.

Zie ookDobson, Volgen, Equatoriale montering

Een montering waarvan één as (de rechteklimmingsas of poolas) evenwijdig staat aan de draaiingsas van de aarde. Na de pooluitlijning volg je de sterren door alleen die as te draaien, met de hand of met een motor. Het “Duitse” type, met contragewichten, komt het meest voor.

Zie ookPooluitlijning, Contragewicht, Volgen, Meridiaanflip

ToolsPooluitlijning

Het moment waarop de zon de hemelevenaar passeert, rond 20 maart en 22 september; dag en nacht duren dan overal ongeveer 12 uur. Het punt dat de zon in maart passeert, het lentepunt, is het nulpunt van de rechte klimming. Op die dag komt de zon precies in het oosten op.

Zie ookZonnewende, Rechte klimming, Ecliptica

Een opname van een gelijkmatig verlicht oppervlak (lichtpaneel, schemerhemel), gemaakt zonder aan de scherpstelling of de stand van de camera te komen. Ze legt de vignettering en de stofschaduwen vast, die de software corrigeert door de lights erdoor te delen. Flats zijn onmisbaar voor een egale achtergrond.

Zie ookKalibratie, Dark (dark frame), Bias (bias frame)

Een lens vóór de camera die de beeldveldkromming van een refractor corrigeert, zodat de sterren tot aan de rand van de opname scherp blijven. Hij moet op de juiste afstand van de sensor staan (vaak 55 mm). Aan het oculair vangt het oog dit op en is hij niet nodig.

Zie ookBeeldveldkromming, Focal reducer, Comacorrector

Het omgekeerde van een Barlow: een lens die de brandpuntsafstand verkort, bijvoorbeeld ×0,63 op een Schmidt-Cassegrain, die dan van f/10 naar f/6,3 gaat. Het beeldveld wordt groter en de belichtingstijden korter (hier 2,5 keer). Veel reducers maken het beeldveld ook vlak.

Zie ookBarlowlens, Openingsverhouding, Flattener (veldvlakker)

ToolsHandige formules

Het onderdeel dat het oculair vasthoudt en het in en uit beweegt om scherp te stellen. Modellen met tandheugel zijn robuust; Crayfordfocusers, met wrijvingsaandrijving, lopen soepeler en zonder speling. Een goede focuser met fijninstelling helpt veel bij hoge vergroting en bij astrofotografie.

Zie ookOculair, Newtontelescoop

De versterking van het signaal van de sensor, op een fotocamera ingesteld als ISO. Een hogere gain vangt niet meer licht: hij maakt het beeld helderder maar verkleint het dynamisch bereik. Een middelhoge tot hoge gain verlaagt de uitleesruis, wat helpt bij korte belichtingen en planeetfotografie.

Zie ookBelichtingstijd, Sensor, Signaal-ruisverhouding (SNR)

De vier grote manen van Jupiter, Io, Europa, Ganymedes en Callisto, in 1610 ontdekt door Galilei. Een kleine, stil gehouden verrekijker toont ze als puntjes op een rij aan weerszijden van de planeet. Hun dans verandert van uur tot uur: verduisteringen, overgangen over de schijf, schaduwen.

Zie ookPlaneet, Overgang, Bedekking (occultatie)

ToolsWat zie je vannacht?, Oculairen

Een gemotoriseerde, computergestuurde montering die zelf naar objecten uit haar database draait en ze daarna volgt. Na het inschakelen lijn je haar uit op twee of drie heldere sterren. Ze spaart tijd, maar de hemel kennen helpt nog steeds wanneer ze de weg kwijt is.

Zie ookPush-to, Volgen, Plate solving

De basiseenheid van hoeken aan de hemel: de hele horizon rond is 360°, en van horizon tot zenit is het 90°. De volle maan is ongeveer 0,5° groot; de Grote Wagen ongeveer 25°. Een graad is verdeeld in 60 boogminuten.

Zie ookBoogminuut, Boogseconde, Hoekafstand

ToolsHandige formules

De helderheid van de zwakste sterren die je kunt zien. Met het blote oog loopt ze van 3 of 4 in de stad tot 6,5 of meer onder een zeer donkere hemel. Een telescoop met opening D (in mm) verlegt haar met ongeveer 5 log₁₀(D ÷ 7) magnituden: een telescoop van 200 mm haalt ruwweg magnitude 14.

Zie ookMagnitude, Lichtverzamelend vermogen, Bortleschaal, Transparantie

ToolsHandige formules

Een oculair met een schijnbaar gezichtsveld van 65° tot 100° of meer, met meer lenzen. Bij dezelfde vergroting toont het meer hemel, wat helpt bij het opzoeken van objecten en bij het volgen van een planeet met een Dobson. Het is zwaarder en groter dan een Plössl.

Zie ookSchijnbaar gezichtsveld, Werkelijk gezichtsveld, Plössl

ToolsOculairen

Een denkbeeldige bol rond de waarnemer, waarop alle objecten geprojecteerd worden alsof ze op dezelfde afstand staan. Hij lijkt eenmaal per sterrendag om ons heen te draaien. Hij is het kader voor alle hemelcoördinaten en sterrenkaarten.

Zie ookHemelevenaar, Hemelpolen, Rechte klimming, Declinatie

ToolsInteractieve atlas

De projectie van de evenaar van de aarde op de hemel, halverwege de twee hemelpolen; de declinatie is er 0°. Hij komt overal op aarde precies in het oosten op en gaat precies in het westen onder. De Gordel van Orion ligt er heel dicht bij.

Zie ookDeclinatie, Hemelpolen, Ecliptica

ToolsInteractieve atlas

De twee punten aan de hemel waar alle sterren omheen lijken te draaien: het verlengde van de aardas. De noordelijke hemelpool ligt heel dicht bij de Poolster; bij de zuidelijke staat geen heldere ster. De hoogte van de pool boven de horizon is gelijk aan je breedtegraad.

Zie ookPoolster (Polaris), Pooluitlijning, Circumpolair, Precessie

ToolsPooluitlijning, Interactieve atlas

De afstand tussen twee objecten aan de hemel, gemeten in graden. Je hand op armlengte is een handige liniaal: de pink bedekt ongeveer 1°, drie vingers 5°, een vuist 10°, een gespreide hand ongeveer 20°. Merak en Dubhe, de twee sterren aan het eind van de bak van de Grote Wagen, staan iets meer dan 5° uit elkaar.

Zie ookGraad, Boogminuut, Starhoppen

ToolsInteractieve atlas, Plaatsbepaling met de sterren

De grote holle spiegel onderin een telescoop, die het licht verzamelt en het beeld vormt. In een Newton is hij parabolisch en ligt hij in een spiegelcel met stelschroeven voor de collimatie. Zijn diameter is de opening van de telescoop.

Zie ookVangspiegel, Newtontelescoop, Collimatie

ToolsNewtonrekenhulp, Collimatie

De hoek tussen een object en de horizon, van 0° (op de horizon) tot 90° (in het zenit); ook elevatie genoemd. Boven 30° staan objecten meestal goed. Samen met het azimut bepaalt de hoogte de plaats van een object aan je plaatselijke hemel.

Zie ookAzimut, Zenit, Horizon, Azimutale montering

ToolsWat zie je vannacht?, Plaatsbepaling met de sterren, Interactieve atlas

De cirkel waar de hemel de grond lijkt te raken, op 0° hoogte. De astronomische horizon is een volmaakt vlak; de echte wordt verborgen door bomen, heuvels en gebouwen. Bij de horizon bederven de dikke luchtlaag en de lichtvervuiling het beeld.

Zie ookHoogte, Atmosferische refractie, Luchtmassa

ToolsPlaatsbepaling met de sterren, Wat zie je vannacht?

Schaalverdelingen op de assen van een equatoriale montering, in rechte klimming en declinatie. Als de montering is uitgelijnd en op een bekende ster ingesteld, stel je de coördinaten van een object in om het te vinden. De digitale encoders van push-tosystemen zijn hun moderne versie.

Zie ookRechte klimming, Declinatie, Push-to

De grootste bemande satelliet, die op ongeveer 400 km hoogte in ongeveer 90 minuten rond de aarde draait. Het lijkt een heel helder, niet knipperend punt dat in een paar minuten de hemel oversteekt. Het is alleen rond de dageraad of de schemering zichtbaar, wanneer het door de zon verlicht wordt terwijl de waarnemer in het donker staat.

Zie ookOvergang, Schemering

ToolsISS-overgangen

De stap die de lights vóór het stacken corrigeert met darks, flats en biasopnamen. Ze verwijdert hot pixels, vignettering en stofschaduwen. Goed uitgevoerd maakt ze de verdere bewerking van het beeld veel makkelijker.

Zie ookLight (light frame), Dark (dark frame), Flat (flat frame), Bias (bias frame), Stacken (stapelen)

Een brok ijs en stof van enkele kilometers groot dat, als het de zon nadert, een coma en staarten krijgt. De gebogen, gelige stofstaart en de rechte, blauwige gasstaart wijzen van de zon af. Hoe helder een komeet wordt, is moeilijk te voorspellen.

Zie ookMeteorenzwerm, Planetoïde (asteroïde), Messiercatalogus

Een hulpmiddel dat een laserstraal in de telescoop stuurt: je stelt de vangspiegel zo af dat de stip op de middenmarkering van de hoofdspiegel valt, daarna de hoofdspiegel zo dat de straal terugkeert in het midden van de laser. Snel en handig in het donker. Hij moet zelf goed uitgelijnd zijn, anders zet hij je op het verkeerde been.

Zie ookCollimatie, Cheshire (collimatieoculair), Middenmarkering

ToolsCollimatie

Een licht schijnbaar schommelen van de maan, veroorzaakt door haar elliptische, hellende baan. Hoewel ze ons altijd dezelfde kant toekeert, zien we na verloop van tijd ongeveer 59% van haar oppervlak. Formaties bij de rand zie je het best wanneer de libratie ze naar ons toe kantelt.

Zie ookSchijngestalten van de maan, Terminator

ToolsDe maan vannacht

De afstand die het licht in een jaar aflegt, met 300 000 km/s: ongeveer 9,46 biljoen kilometer. Het is een eenheid van afstand, niet van tijd. De dichtstbijzijnde ster na de zon, Proxima Centauri, staat op 4,2 lichtjaar.

Zie ookParsec, Astronomische eenheid (AE)

ToolsHandige formules

Kunstlicht dat de nachthemel opheldert en zwakke sterren, nevels en de Melkweg wegdrukt. Rond steden strekt een lichtkoepel zich tientallen kilometers uit. Ze schaadt ook dieren en de gezondheid; sommige gemeenten doven nu midden in de nacht de straatverlichting.

Zie ookBortleschaal, SQM, Nevelfilter, Grensmagnitude

Hoeveel licht een instrument verzamelt vergeleken met het oog; het groeit met het kwadraat van de opening. Tegenover een pupil van 7 mm verzamelt een telescoop van 200 mm (200 ÷ 7)² ≈ 800 keer meer licht. Daardoor komen sterrenstelsels die met het blote oog onzichtbaar zijn in beeld.

Zie ookOpening, Grensmagnitude

ToolsHandige formules

Een opname van het object zelf, rechtstreeks uit de camera. Ze bevat het signaal, maar ook thermische ruis, vignettering, stofschaduwen en de elektronische offset van de sensor. Kalibratieopnamen (darks, flats, bias) dienen om deze fouten te corrigeren.

Zie ookKalibratie, Dark (dark frame), Flat (flat frame), Bias (bias frame)

Een vuistregel die William Dawes in de 19e eeuw uit waarnemingen van dubbelsterren afleidde: minimale afstand (″) = 116 ÷ opening (mm). Een telescoop van 150 mm scheidt dus twee gelijke sterren op 0,77″ van elkaar. Ze geldt voor twee sterren van ongeveer gelijke helderheid; is er een veel zwakker, dan is een grotere afstand nodig.

Zie ookOplossend vermogen, Rayleighcriterium, Dubbelster

ToolsHandige formules

De dikte van de atmosfeer waar het licht doorheen gaat, als veelvoud van die in het zenit (luchtmassa 1). Op 30° hoogte is ze 2 en op 10° bijna 6: het beeld is daar zwakker, roder en onrustiger. Vandaar het nut van objecten waarnemen rond hun culminatie.

Zie ookZenit, Culminatie, Seeing, Atmosferische refractie

De techniek achter planeet- en maanfoto’s: neem duizenden zeer korte opnamen, waarna software alleen de scherpste overhoudt, genomen op de momenten dat de lucht rustig is. Vaak wordt 5 tot 20% van de opnamen gestackt. Het resultaat gaat veel verder dan wat de seeing je aan het oculair laat zien.

Zie ookSeeing, Stacken (stapelen), Beeldschaal (″/pixel)

De maan gaat door de schaduw van de aarde, bij volle maan. Er zijn bijschaduwverduisteringen (nauwelijks zichtbaar), gedeeltelijke en totale; tijdens de totaliteit kleurt de maan koperrood, verlicht door licht dat door alle zonsondergangen op aarde is gefilterd. Ze is met het blote oog volkomen veilig te bekijken.

Zie ookZonsverduistering, Schijngestalten van de maan

ToolsDe maan vannacht

De helderheidsschaal van objecten, die omgekeerd loopt: hoe kleiner het getal, hoe helderder het object. Vijf magnituden maken een factor 100, één magnitude een factor van ongeveer 2,5. Wega heeft 0, Sirius −1,5, Venus tot −4,6; het oog haalt 6 onder een donkere hemel.

Zie ookAbsolute magnitude, Grensmagnitude, Oppervlaktehelderheid

ToolsInteractieve atlas, Wat zie je vannacht?, Handige formules

Een compacte telescoop die vooraan is afgesloten door een dikke meniscusvormige lens; de vangspiegel is een gealuminiseerd plekje op die lens. Zijn grote openingsverhouding (f/12 tot f/15) in een korte buis maakt hem uitstekend voor de maan, de planeten en dubbelsterren. Hij heeft lang nodig om af te koelen.

Zie ookSchmidt-Cassegrain, Afkoelen (acclimatiseren), Openingsverhouding

De vergroting waarboven je niets nieuws meer ziet: ongeveer twee keer de opening in millimeters, dus 400× voor een telescoop van 200 mm. Die grens veronderstelt perfecte optiek: met echte spiegels en lenzen en een collimatie die niet perfect is, wordt het beeld vaak al zachter vanaf ongeveer 1× per millimeter (200× voor 200 mm). En de onrust van de lucht beperkt haar meestal tot 150× à 250×, welk instrument je ook hebt. De “600×” op de doos van kleine telescopen is dus misleidend.

Zie ookVergroting, Seeing, Uittreepupil

ToolsOculairen, Handige formules

Ons sterrenstelsel, een schijf van ongeveer 100 000 lichtjaar doorsnede met meer dan 100 miljard sterren; de zon staat ongeveer halverwege de rand. Van binnenuit gezien vormt de schijf de melkachtige band aan een donkere nachthemel. Die is ’s zomers het helderst in de richting van de Boogschutter, waar het centrum van het stelsel ligt.

Zie ookSterrenstelsel, Lichtvervuiling, Donkere nevel

ToolsInteractieve atlas

De denkbeeldige lijn van noord naar zuid door het zenit. Wanneer een object haar passeert, bereikt het zijn hoogste punt: zijn culminatie, het beste moment om het waar te nemen. De zon passeert haar op het ware middaguur, in Nederland en Vlaanderen rond 12.40 uur in de winter en 13.40 uur in de zomer.

Zie ookCulminatie, Zenit, Uurhoek, Meridiaanflip

ToolsPlaatsbepaling met de sterren

Op een Duitse equatoriale montering kan de buis tegen het statief stoten zodra het object de meridiaan passeert. De montering zwaait de buis dan naar de andere kant om verder te volgen. Bij astrofotografie draait de opname daardoor 180° en moet het object opnieuw gecentreerd worden.

Zie ookMeridiaan, Equatoriale montering, Culminatie

De lijst van 110 deep-skyobjecten, M1 tot M110, die kometenjager Charles Messier vanaf 1774 publiceerde om ze niet voor kometen aan te zien (de laatste nummers zijn later toegevoegd). Ze bevat de mooiste sterrenhopen, nevels en sterrenstelsels die vanaf gematigde noordelijke breedten zichtbaar zijn. Het ideale waarneemprogramma voor beginners.

Zie ookNGC en IC, Open sterrenhoop, Sterrenstelsel, Nevel

ToolsInteractieve atlas, Wat zie je vannacht?

Het lichtspoor van een stofdeeltje uit de ruimte, vaak kleiner dan een zandkorrel, dat verbrandt wanneer het op 80 tot 100 km hoogte de atmosfeer binnendringt, met 11 tot 72 km/s. Een zeer heldere meteoor heet een vuurbol. Een brokstuk dat soms de grond bereikt, is een meteoriet.

Zie ookMeteorenzwerm, Radiant, Komeet

Wanneer de aarde door het stofspoor van een komeet trekt, zie je een paar nachten veel meer meteoren. De Perseïden bereiken hun maximum rond 12 augustus en de Geminiden rond 14 december, met onder ideale omstandigheden tot 100 à 150 meteoren per uur. Kijk met het blote oog, liggend, weg van lampen.

Zie ookMeteoor (vallende ster), Radiant, ZHR (zenitale uurfrequentie), Komeet

ToolsWat zie je vannacht?, De maan vannacht

Een kleine markering, vaak een ringvormig stickertje, precies in het midden van de hoofdspiegel van een Newton. Het is het doel bij het collimeren. Omdat ze in de schaduw van de vangspiegel ligt, heeft ze geen invloed op het beeld.

Zie ookCollimatie, Hoofdspiegel, Cheshire (collimatieoculair)

ToolsCollimatie

De laagste vergroting waarbij al het licht nog in het oog valt: de opening gedeeld door 7 (de donkeraangepaste pupil van een jong oog is ongeveer 7 mm wijd). Voor een telescoop van 200 mm is dat ongeveer 29×. Daaronder is de uittreepupil groter dan de oogpupil en gaat er licht verloren.

Zie ookUittreepupil, Vergroting, Donkeraanpassing

ToolsOculairen, Handige formules

Het onderstel dat het instrument draagt en waarmee je het richt. Het is net zo belangrijk als de optiek: bij 100× wordt de kleinste trilling 100 keer vergroot. Monteringen zijn azimutaal of equatoriaal, handbediend of gemotoriseerd.

Zie ookAzimutale montering, Equatoriale montering, GoTo, Volgen

Een wolk van gas en stof in de ruimte. Naargelang hoe hij licht geeft, of niet, spreekt men van een emissienevel, reflectienevel, donkere nevel of planetaire nevel. Vroeger sloeg het woord ook op sterrenstelsels, waarvan men de aard nog niet kende.

Zie ookEmissienevel, Reflectienevel, Donkere nevel, Planetaire nevel, Supernovarestant

ToolsInteractieve atlas

Een filter dat alleen de paar kleuren doorlaat die nevels uitzenden, vooral die van geïoniseerd zuurstof (OIII, rond 500 nm) en waterstof. Het maakt de hemelachtergrond donkerder en laat emissienevels en planetaire nevels beter uitkomen, zoals de Sluiernevel. Voor sterrenstelsels en sterrenhopen helpt het niet.

Zie ookEmissienevel, Planetaire nevel, Lichtvervuiling

De telescoop die Isaac Newton in 1668 uitvond: een holle hoofdspiegel onderin de buis en een kleine vlakke spiegel onder 45° die het beeld bovenin opzij naar buiten stuurt. Zonder lenzen heeft hij geen last van chromatische aberratie, en hij biedt veel opening voor zijn eenvoud. Hij moet regelmatig gecollimeerd worden.

Zie ookHoofdspiegel, Vangspiegel, Dobson, Collimatie, Coma

ToolsNewtonrekenhulp, Collimatie

De New General Catalogue, in 1888 gepubliceerd door John Dreyer, bevat 7840 deep-skyobjecten; de twee aanvullingen, de Index Catalogues (IC), voegen er nog 5386 toe. Eén object kan meerdere namen hebben: M31 is ook NGC 224. De helderste NGC-objecten zijn binnen bereik van een telescoop van 150 mm.

Zie ookMessiercatalogus, Sterrenstelsel, Nevel

ToolsInteractieve atlas

Een formule van Frédéric Michaud (Société astronomique de France) voor de langste belichting zonder sterrensporen op een vast statief: t (s) = (35 × N + 30 × p) ÷ f, waarbij N het diafragmagetal is, p de pixelgrootte in µm en f de brandpuntsafstand in mm. Op f/2,8 met pixels van 4 µm en een objectief van 24 mm geeft ze ongeveer 9 s. Met de huidige sensoren is ze betrouwbaarder dan de oude 500-regel.

Zie ook500-regel, Sterrensporen (star trails), Belichtingstijd, Startracker (reismontering)

ToolsHandige formules

Het kleine verwisselbare vergrootglas waar je doorheen kijkt; het bepaalt de vergroting. De brandpuntsafstand staat erop gegraveerd: hoe korter, hoe sterker de vergroting. De standaardmaten van de insteekhuls zijn 1,25 inch (31,75 mm) en 2 inch (50,8 mm).

Zie ookVergroting, Schijnbaar gezichtsveld, Plössl, Groothoekoculair, Oogafstand (eye relief)

ToolsOculairen

De afstand tussen de laatste lens van het oculair en de plek waar je oog moet zijn om het hele beeldveld te zien. Brildragers hebben minstens 15 à 20 mm nodig. Oculairs met een korte brandpuntsafstand van oudere ontwerpen hebben vaak een heel korte, oncomfortabele oogafstand.

Zie ookOculair, Uittreepupil

ToolsOculairen

Een groep van enkele tientallen tot enkele duizenden jonge sterren, samen geboren uit dezelfde gaswolk. De Pleiaden (M45), op ongeveer 440 lichtjaar, zijn het bekendste voorbeeld. Veel open sterrenhopen zijn prachtig in een verrekijker of bij lage vergroting.

Zie ookBolvormige sterrenhoop, Messiercatalogus, Asterisme

ToolsInteractieve atlas, Wat zie je vannacht?

De vrije diameter van de hoofdlens of hoofdspiegel, in millimeters: het belangrijkste getal van een telescoop. Hoe groter de opening, hoe meer licht de kijker verzamelt en hoe fijnere details hij laat zien. Een telescoop van 200 mm vangt vier keer zoveel licht als een van 100 mm.

Zie ookLichtverzamelend vermogen, Oplossend vermogen, Openingsverhouding

ToolsOculairen, Handige formules

De brandpuntsafstand gedeeld door de opening, geschreven als f/5: een telescoop van 200 mm met 1000 mm brandpuntsafstand werkt op f/5. Een “snel” (lichtsterk) instrument (f/4 tot f/6) geeft een groot beeldveld en korte belichtingstijden; een “traag” instrument (f/10 tot f/15) is geschikt voor de planeten. Voor het oog verandert het, bij gelijke vergroting, niets aan de helderheid van het beeld.

Zie ookOpening, Brandpuntsafstand, Coma

ToolsHandige formules

De kleinste afstand tussen twee sterren die een instrument nog gescheiden laat zien, in boogseconden. Het hangt alleen van de opening af: ongeveer 1,2″ voor 100 mm en 0,6″ voor 200 mm. De seeing verhindert vaak dat je het haalt.

Zie ookLimiet van Dawes, Rayleighcriterium, Airy-schijf, Dubbelster

ToolsHandige formules

De helderheid van een uitgestrekt object, verdeeld over zijn oppervlak, in magnitude per vierkante boogseconde. Een groot sterrenstelsel van magnitude 9 kan moeilijker te zien zijn dan een kleine nevel van magnitude 11. Juist zij bepaalt hoe goed een deep-skyobject zichtbaar zal zijn.

Zie ookMagnitude, Sterrenstelsel, SQM

Het moment waarop een buitenplaneet (Mars, Jupiter, Saturnus…) aan de hemel tegenover de zon staat. Ze komt op bij zonsondergang, staat rond middernacht het hoogst en is het dichtst bij de aarde, dus het grootst en het helderst. Mars komt maar ongeveer om de 26 maanden in oppositie.

Zie ookConjunctie, Planeet, Culminatie

ToolsWat zie je vannacht?

Een klein object dat vóór een groter langs schuift zonder het te verbergen: Mercurius voor de zon (de volgende keer op 13 november 2032), een van de manen van Jupiter voor de planeet, of het ISS voor de zon of de maan. Bij de zon is een zonnefilter onmisbaar.

Zie ookBedekking (occultatie), Galileïsche manen, ISS (Internationaal Ruimtestation), Zonnefilter

ToolsISS-overgangen

De afstand waarop een ster een parallax van één boogseconde vertoont wanneer de aarde zich over één astronomische eenheid verplaatst; de naam komt van “parallax second”. Eén parsec is 3,26 lichtjaar, of 206 265 astronomische eenheden. Beroepsastronomen gebruiken hem meer dan het lichtjaar.

Zie ookLichtjaar, Astronomische eenheid (AE), Absolute magnitude, Boogseconde

ToolsHandige formules

Net naast een zwak object kijken in plaats van er recht naar. Het midden van het netvlies heeft weinig staafjes, de cellen die zwak licht waarnemen; als je je blik ongeveer tien graden verschuift, komt het object beter tevoorschijn. De winst is ongeveer één magnitude.

Zie ookDonkeraanpassing, Grensmagnitude

Een hemellichaam dat om de zon draait en schijnt doordat het haar licht weerkaatst. Mercurius, Venus, Mars, Jupiter en Saturnus zijn met het blote oog zichtbaar; ze bewegen langzaam tussen de sterren, dicht bij de ecliptica, en twinkelen minder dan sterren. Uranus (magnitude 5,7) en Neptunus (7,8) vragen een verrekijker of telescoop.

Zie ookOppositie, Conjunctie, Elongatie, Ecliptica

ToolsWat zie je vannacht?, Oculairen

De gasschil die een ster als de zon aan het eind van haar leven afstoot, verlicht door de hete kern die achterblijft. Hij heeft niets met planeten te maken: de naam komt van het kleine schijfje, dat de eerste waarnemers aan een planeet deed denken. De Ringnevel (M57) en de Halternevel (M27) zijn klassiekers.

Zie ookNevel, Nevelfilter, Supernovarestant

ToolsInteractieve atlas

Een klein rotsachtig hemellichaam dat om de zon draait, meestal tussen Mars en Jupiter. In een telescoop lijkt het op een ster, maar je ziet het van nacht tot nacht verschuiven. Vesta kan magnitude 5,3 bereiken en is dan onder een zeer donkere hemel net met het blote oog te zien.

Zie ookKomeet, Planeet

Software herkent de sterpatronen in een foto en berekent in enkele seconden de precieze coördinaten van het midden, de oriëntatie en de schaal. De montering kan dan haar richting corrigeren, of je kunt je pooluitlijning controleren. ASTAP en astrometry.net zijn voorbeelden.

Zie ookGoTo, Pooluitlijning, Bemonstering (sampling)

ToolsPooluitlijning

Een klassiek oculair met vier lenzen en een schijnbaar gezichtsveld van ongeveer 50°, scherp en contrastrijk. Het wordt vaak bij telescopen meegeleverd en is een heel goed beginpunt. De oogafstand is ongeveer 70% van de brandpuntsafstand, wat het onder 10 mm oncomfortabel maakt.

Zie ookOculair, Groothoekoculair, Oogafstand (eye relief)

ToolsOculairen

Alfa Ursae Minoris, een ster van magnitude 2 op ongeveer 0,65° van de noordelijke hemelpool. Ze lijkt nauwelijks te bewegen en wijst het noorden aan tot op een graad nauwkeurig. Je vindt haar door de twee sterren aan het eind van de bak van de Grote Wagen (Merak en Dubhe) ongeveer vijf keer hun afstand te verlengen.

Zie ookHemelpolen, Pooluitlijning, Poolzoeker, Precessie

ToolsPooluitlijning, Interactieve atlas, Plaatsbepaling met de sterren

Het afstellen waarmee je de poolas van een equatoriale montering op de hemelpool richt. De hoek boven de horizon moet gelijk zijn aan je breedtegraad (52,1° in Utrecht, 50,8° in Brussel), en hij moet naar het geografische noorden wijzen, niet naar het magnetische. Een goede pooluitlijning voorkomt dat sterren wegdrijven, visueel en op foto’s.

Zie ookEquatoriale montering, Poolzoeker, Hemelpolen, Driftmethode (Bigourdan), Poolster (Polaris)

ToolsPooluitlijning

Een kijkertje met dradenkruis, ingebouwd in de poolas van een equatoriale montering. Omdat de Poolster ongeveer 0,65° van de pool staat, zet je haar op een precieze plek in het dradenkruis die van het tijdstip afhangt. Een app of rekenhulp vertelt je waar.

Zie ookPooluitlijning, Poolster (Polaris), Uurhoek

ToolsPooluitlijning

De aardas beschrijft langzaam een kegel, zoals een tol, in ongeveer 26 000 jaar. De hemelpolen verschuiven daardoor tussen de sterren: over ongeveer 12 000 jaar staat Wega bij de noordpool. De coördinaten van sterren veranderen langzaam; daarom wordt een epoche zoals J2000 vermeld.

Zie ookEpoche (J2000), Hemelpolen, Equinox (dag-en-nachtevening)

Een stel encoders op de assen van een telescoop zonder motoren, vaak een Dobson, verbonden met een handcontroller of telefoon. Het scherm toont in welke richting je de buis moet duwen om het gekozen object te bereiken. Je houdt de eenvoud van een handbediende montering, met hulp bij het zoeken.

Zie ookGoTo, Dobson, Instelcirkels

Het punt aan de hemel waaruit de meteoren van een zwerm lijken te komen, een perspectiefeffect zoals spoorrails die in de verte samenkomen. Het geeft de zwerm zijn naam: de radiant van de Perseïden ligt in Perseus. Hoe hoger hij staat, hoe meer meteoren je ziet; je hoeft er wel niet naar te staren.

Zie ookMeteorenzwerm, ZHR (zenitale uurfrequentie)

Twee punten gelden als gescheiden wanneer het midden van de ene Airy-schijf op de eerste donkere ring van de andere valt: afstand = 1,22 λ/D. In groen licht (550 nm) geeft dat 138 ÷ opening (mm) boogseconden, iets ruimer dan de limiet van Dawes.

Zie ookAiry-schijf, Limiet van Dawes, Oplossend vermogen

ToolsHandige formules

De “lengtegraad” aan de hemel, oostwaarts geteld langs de hemelevenaar vanaf het lentepunt, in uren van 0h tot 24h (1h = 15°). Samen met de declinatie legt ze de positie van een ster op de hemelbol vast. Afgekort RK (in het Engels RA).

Zie ookDeclinatie, Uurhoek, Equinox (dag-en-nachtevening), Sterrentijd

ToolsInteractieve atlas, Plaatsbepaling met de sterren

Een zoeker zonder vergroting die door een venstertje een klein rood stipje op de hemel projecteert. Je zet het stipje op de gezochte ster met beide ogen open. Eenvoudig en intuïtief, en heel geschikt voor beginners, zolang je een reservebatterij bij je hebt.

Zie ookZoeker, Telrad

Een stofwolk die zelf niet gloeit maar het licht van nabije sterren verstrooit. Net zoals onze hemel het zonlicht verstrooit, lijkt hij op foto’s blauw. De waas rond de Pleiaden is een voorbeeld; nevelfilters helpen bij deze nevels niet.

Zie ookNevel, Emissienevel, Donkere nevel

Een instrument waarvan het objectief een groep lenzen is, voorin een gesloten buis. Zonder obstructie geeft hij zeer contrastrijke beelden, koelt hij snel af en hoeft hij bijna nooit gecollimeerd te worden. Bij dezelfde opening is hij moeilijker te maken en langer dan een spiegeltelescoop.

Zie ookAchromatische refractor (achromaat), Apochromaat (APO), Zenitspiegel (zenitprisma), Chromatische aberratie

Een zwak rood lampje om een kaart te lezen zonder je donkeraanpassing te verliezen: de staafjes van het netvlies zijn bijna blind voor rood. Houd het zo zwak mogelijk. Zet ook het scherm van je telefoon op rood en op de laagste helderheid.

Zie ookDonkeraanpassing, Tekenen (schetsen)

De periode waarin de hemel na zonsondergang donker wordt. De burgerlijke schemering duurt tot de zon 6° onder de horizon staat (je kunt buiten nog lezen), de nautische tot 12° (de horizon vervaagt) en de astronomische tot 18°. Pas dan is de nacht echt donker voor deep-skyobjecten.

Zie ookZonnewende, Donkeraanpassing

ToolsWat zie je vannacht?, De maan vannacht

De hoek die de beeldcirkel van het oculair voor het oog bestrijkt, zoals de fabrikant die opgeeft: ongeveer 50° voor een Plössl, 68° tot 82° voor een groothoekontwerp. Hoe groter het is, hoe meer het voelt alsof je door een groot raam kijkt. Je gebruikt het om het werkelijke gezichtsveld te berekenen.

Zie ookWerkelijk gezichtsveld, Oculair, Groothoekoculair

ToolsOculairen, Handige formules

Het wisselende uiterlijk van de maan, afhankelijk van hoeveel we van haar verlichte kant zien: nieuwe maan, sikkel, eerste kwartier, bijna volle maan, volle maan, en weer terug. De hele cyclus, de lunatie, duurt 29,5 dagen. Kies voor het reliëf liever de kwartieren dan de volle maan, die vlak lijkt.

Zie ookTerminator, Asgrauw licht, Libratie

ToolsDe maan vannacht, Wat zie je vannacht?

Een compacte telescoop, afgesloten door een dunne correctorplaat, met een bolvormige hoofdspiegel en een bolle vangspiegel, meestal op f/10. Veelzijdig en draagbaar, en vaak op een GoTo-montering geleverd. Bij het scherpstellen beweegt de hoofdspiegel, wat het beeld iets kan doen verschuiven.

Zie ookMaksutov-Cassegrain, Focal reducer, Dauw, Centrale obstructie

De onrust van de atmosfeer die beelden laat dansen en koken; ze laat ook de sterren twinkelen. Je meet haar in boogseconden (de grootte van een ster op een foto) of op schalen van 1 tot 10 (Pickering) of I tot V (Antoniadi). Ze beperkt hoge vergrotingen veel vaker dan het instrument.

Zie ookTransparantie, Maximale nuttige vergroting, Afkoelen (acclimatiseren), Lucky imaging

De elektronische chip in een fotocamera of astrocamera, met miljoenen pixels die licht omzetten in een signaal. De belangrijkste kenmerken zijn de pixelgrootte (in micrometer), de afmetingen van de sensor en zijn ruis. Astrocamera’s worden vaak gekoeld om de thermische ruis te verminderen.

Zie ookBemonstering (sampling), Gain (ISO), Dark (dark frame)

Een bolvormige spiegel of lens brengt stralen van de rand en van het midden niet in hetzelfde punt samen: het beeld blijft wat zacht, hoe je ook scherpstelt. Spiegels van Newtons worden daarom geparaboliseerd. Bij een kleine, trage spiegel (bijvoorbeeld 114 mm op f/8) is een bolvormige spiegel nog aanvaardbaar.

Zie ookHoofdspiegel, Stertest, Newtontelescoop

De sterkte van het nuttige signaal (het licht van het object) vergeleken met de toevallige schommelingen die het beeld korrelig maken. Het is de maatstaf voor de kwaliteit van een astrofoto. Ze groeit met de wortel van de totale belichtingstijd: vier keer zoveel opnamen geven een beeld met half zoveel ruis.

Zie ookStacken (stapelen), Belichtingstijd, Dark (dark frame)

De houder van de vangspiegel, met dunne armen (vaak drie of vier) die over de buis gespannen zijn. De armen buigen het licht af en geven de spikes rond heldere sterren. De spin draagt de stelschroeven van de vangspiegel.

Zie ookDiffractiespikes, Vangspiegel

ToolsNewtonrekenhulp

De Sky Quality Meter, een klein apparaat dat de helderheid van de hemelachtergrond meet in magnitude per vierkante boogseconde. Hoe hoger het getal, hoe donkerder de hemel: ongeveer 21,7 tot 22 onder een perfecte hemel, 19 in een buitenwijk, 17 of minder in een stad. Zo kun je waarneemplekken objectief vergelijken.

Zie ookBortleschaal, Oppervlaktehelderheid, Lichtvervuiling

Veel opnamen van hetzelfde object, uitgelijnd op de sterren, optellen of middelen om de ruis te verminderen. Door 16 opnamen te stacken verbetert de signaal-ruisverhouding met een factor 4. Software zoals Siril of DeepSkyStacker doet dat werk.

Zie ookSignaal-ruisverhouding (SNR), Kalibratie, Lucky imaging

De methode waarbij je vertrekt vanaf een makkelijke heldere ster en, met de kaart in de hand, van ster naar ster naar het doel springt. Een zoeker of Telrad en de bekende grootte van zijn beeldveld helpen daarbij. In het begin gaat het langzaam, maar zo leer je de hemel kennen.

Zie ookTelrad, Zoeker, Werkelijk gezichtsveld, Asterisme

ToolsInteractieve atlas, Oculairen

Een kleine gemotoriseerde equatoriale montering voor een camera met objectief. Ze volgt de sterren en maakt belichtingen van enkele minuten zonder sporen mogelijk met een objectief van 14 tot 200 mm. Ze past in een tas en vraagt een zorgvuldige pooluitlijning.

Zie ookPooluitlijning, Volgen, NPF-regel

ToolsPooluitlijning

Een van de 88 gebieden waarin de hemel sinds 1922–1930 officieel is verdeeld, elk met eigen grenzen, zoals provincies op een kaart. De sterren van een sterrenbeeld hebben vaak niets met elkaar te maken en staan op heel verschillende afstanden. Hun Latijnse namen worden gebruikt om sterren te benoemen, zoals Alfa Lyrae voor Wega.

Zie ookAsterisme, Dierenriem, Starhoppen

ToolsInteractieve atlas, Wat zie je vannacht?

De strepen die sterren door de draaiing van de aarde achterlaten op een foto vanaf een vast statief. In een scherpe opname zijn ze ongewenst, maar ze worden een artistiek effect wanneer je urenlange reeksen opnamen stackt: de sterren tekenen dan cirkels rond de hemelpool.

Zie ookNPF-regel, Hemelpolen, Volgen

Een enorm stelsel van miljarden sterren, gas en stof, bijeengehouden door de zwaartekracht. Het Andromedastelsel (M31), op 2,5 miljoen lichtjaar, is met het blote oog zichtbaar als een langwerpig vlekje. In een telescoop zien de meeste eruit als zwakke grijze vlekjes: hun licht vertrok miljoenen jaren geleden.

Zie ookMelkweg, Oppervlaktehelderheid, Messiercatalogus

ToolsInteractieve atlas, Wat zie je vannacht?

De tijd volgens de sterren: de plaatselijke sterrentijd is de rechte klimming die op dat moment op de meridiaan staat. Een sterrendag duurt 23 h 56 min 4 s, ongeveer 4 minuten korter dan een zonnedag. Daarom komen de sterren elke nacht 4 minuten eerder op, of 2 uur per maand.

Zie ookUurhoek, Meridiaan, Volgen, Rechte klimming

ToolsPlaatsbepaling met de sterren, Pooluitlijning

Je richt op een matig heldere ster bij hoge vergroting en stelt aan weerszijden van het brandpunt een beetje onscherp. Met goede, goed gecollimeerde optiek zie je aan beide kanten dezelfde concentrische ringen. Het is de eindrechter voor collimatie en optische kwaliteit.

Zie ookCollimatie, Airy-schijf, Seeing, Astigmatisme

ToolsCollimatie

De explosie van een ster, die enkele weken zo helder kan stralen als een heel sterrenstelsel. Elk jaar worden er veel ontdekt in verre sterrenstelsels, soms door amateurs, op magnitude 12 tot 16. De laatste die in ons eigen Melkwegstelsel werd gezien, was in 1604.

Zie ookSupernovarestant, Veranderlijke ster, Sterrenstelsel

Het uitdijende puin van een zware ster die is ontploft. De Krabnevel (M1) is wat overblijft van de supernova die in 1054 werd gezien; de Sluiernevel in de Zwaan is veel ouder en heel groot. Een OIII-filter helpt bij die laatste veel.

Zie ookSupernova, Nevel, Nevelfilter

Tekenen wat je in het oculair ziet, met potlood op wit papier, bij rood licht. Het dwingt je lang en aandachtig te kijken: je merkt veel meer details op. Tekeningen van sterrenstelsels en nevels worden vaak in negatief gemaakt en daarna omgekeerd.

Zie ookWaarneemlogboek, Rood licht, Perifeer kijken (averted vision)

In het Nederlands omvat “telescoop” (net als “kijker”) zowel spiegeltelescopen (reflectors) als lenzentelescopen (refractors). In het Frans daarentegen betekent “télescope” alleen een spiegeltelescoop; een refractor heet daar “lunette”. De belangrijkste soorten spiegeltelescopen zijn de Newton, de Schmidt-Cassegrain en de Maksutov-Cassegrain.

Zie ookNewtontelescoop, Refractor (lenzentelescoop), Schmidt-Cassegrain, Maksutov-Cassegrain

Een zoeker zonder vergroting die drie rode cirkels van 0,5°, 2° en 4° op de hemel projecteert. De cirkels dienen als maatstaf om vanaf een heldere ster verder te springen. Veel sterrenatlassen drukken deze cirkels af om het zoeken te vergemakkelijken.

Zie ookRed-dotzoeker, Zoeker, Starhoppen

ToolsInteractieve atlas

De grens tussen dag en nacht op de maan (of een planeet). De zon staat daar laag en de schaduwen zijn lang, zodat kraters en bergen in reliëf uitkomen. Daar moet je in een telescoop altijd kijken, en hij verschuift van avond tot avond.

Zie ookSchijngestalten van de maan, Libratie

ToolsDe maan vannacht

Hoe helder de lucht is: vrij van nevel, vocht, stof en dunne bewolking. Een goede transparantie toont zwakke sterren en contrastrijke nevels. Ze gaat niet altijd samen met goede seeing: heiige, windstille nachten zijn vaak uitstekend voor de planeten.

Zie ookSeeing, Grensmagnitude, Lichtvervuiling

Het schijfje licht dat uit het oculair komt en het oog binnengaat; de diameter is de opening gedeeld door de vergroting. Een telescoop van 200 mm geeft bij 40× een uittreepupil van 5 mm. Tussen 5 en 7 mm is het beeld het helderst (nevels); rond 0,5 tot 1 mm zit je op de maximale nuttige vergroting.

Zie ookVergroting, Minimale nuttige vergroting, Oogafstand (eye relief)

ToolsOculairen, Handige formules

De tijd sinds een object de meridiaan passeerde, in uren: uurhoek = plaatselijke sterrentijd − rechte klimming. Op de meridiaan is hij 0h en hij groeit naar het westen; een object op 2h passeerde de meridiaan twee uur geleden. Poolzoekers en equatoriale monteringen steunen erop.

Zie ookSterrentijd, Meridiaan, Rechte klimming

ToolsPooluitlijning, Plaatsbepaling met de sterren

De kleine spiegel die het licht van de hoofdspiegel naar het oculair stuurt. In een Newton is hij vlak, elliptisch en staat hij onder 45° bovenin de buis; in het Engels heet hij ook “diagonal”. Zijn grootte bepaalt de centrale obstructie en het volledig verlichte beeldveld.

Zie ookHoofdspiegel, Centrale obstructie, Spin (spider)

ToolsNewtonrekenhulp, Collimatie

De ring in het oculair die het beeldveld zijn scherpe rand geeft. Uit de diameter volgt het precieze werkelijke gezichtsveld: veld (°) = veldstop (mm) ÷ brandpuntsafstand van de telescoop (mm) × 57,3. Een veldstop van 27 mm op een telescoop van 1000 mm toont dus 1,55°.

Zie ookWerkelijk gezichtsveld, Oculair

ToolsOculairen, Handige formules

Een ster waarvan de helderheid in de tijd verandert. Algol in Perseus zakt elke 2,87 dagen van magnitude 2,1 naar 3,4 wanneer een begeleider haar verduistert; Mira in de Walvis schommelt in ongeveer 332 dagen tussen 3 en 10. Amateurs volgen er duizenden en delen hun schattingen.

Zie ookMagnitude, Dubbelster, Supernova

Hoeveel keer het instrument het object groter maakt: de brandpuntsafstand van de telescoop gedeeld door die van het oculair. Een telescoop van 1000 mm met een oculair van 10 mm vergroot 100 keer (100×). Meer is niet altijd beter: voorbij een grens wordt het beeld donker en vaag.

Zie ookMaximale nuttige vergroting, Minimale nuttige vergroting, Uittreepupil, Barlowlens

ToolsOculairen, Handige formules

Twee kleine kijkers naast elkaar, aangeduid als vergroting × opening: een 10×50 vergroot 10 keer met objectieven van 50 mm. Een uitstekend eerste instrument: groot beeldveld, rechtopstaand beeld, met beide ogen. Je ziet er maankraters, de manen van Jupiter en tientallen Messierobjecten mee.

Zie ookVergroting, Uittreepupil, Messiercatalogus

De beweging die de draaiing van de aarde opheft, zodat een object in beeld blijft. Op sterrensnelheid maakt de montering één omwenteling in 23 h 56 min, ongeveer 15 boogseconden per seconde. Bij 200× met een oculair van 50° kruist een niet gevolgde ster nabij de hemelevenaar het beeldveld in ongeveer een minuut.

Zie ookSterrentijd, Equatoriale montering, GoTo, Equatoriaal platform

Het schrift waarin je elke waarneming vastlegt: datum, tijd in UT, plaats, instrument, vergroting, seeing, transparantie en wat je zag. Het laat je vooruitgang zien en helpt je goede instellingen terug te vinden. Goed vastgelegde waarnemingen kunnen ook nuttig zijn voor verenigingen van amateurs.

Zie ookTekenen (schetsen), Wereldtijd (UT), Seeing

De tijd op de meridiaan van Greenwich, die astronomen wereldwijd gebruiken om gebeurtenissen te tijden. In Nederland en België is de wettelijke tijd (Midden-Europese Tijd) UT + 1 h in de winter en UT + 2 h in de zomer. Noteer in je waarneemlogboek altijd UT.

Zie ookSterrentijd, Waarneemlogboek

Het stuk hemel dat je echt in het oculair ziet. In eerste benadering is het het schijnbare gezichtsveld gedeeld door de vergroting: een oculair van 52° toont bij 50× ongeveer 1°, twee keer de breedte van de volle maan. De precieze waarde volgt uit de veldstop.

Zie ookSchijnbaar gezichtsveld, Veldstop, Vergroting

ToolsOculairen, Handige formules, Interactieve atlas

Het punt aan de hemel recht boven je hoofd, op 90° hoogte. Daar kijk je door de minste lucht, dus zijn de beelden er het scherpst en helderst. Het tegenovergestelde punt, onder je voeten, is het nadir.

Zie ookHoogte, Meridiaan, Luchtmassa

ToolsPlaatsbepaling met de sterren

Een spiegel of prisma onder 90° tussen een refractor (of Schmidt-Cassegrain) en het oculair, zodat je bij het zenit kunt kijken zonder je nek te verrekken. Het beeld staat dan rechtop maar is links-rechts gespiegeld, zoals in een spiegel. Houd daar rekening mee bij het lezen van een kaart.

Zie ookRefractor (lenzentelescoop), Schmidt-Cassegrain, Oculair

Het aantal meteoren dat één waarnemer in een uur zou zien onder een perfecte hemel (grensmagnitude 6,5), met de radiant in het zenit. Het is een theoretisch maximum: in de praktijk zie je er vaak twee tot drie keer minder. Voor de Perseïden is het ongeveer 100.

Zie ookMeteorenzwerm, Radiant, Grensmagnitude

Een zwakke lichtkegel die langs de ecliptica omhoog reikt, in het westen na de schemering in de lente en in het oosten voor de dageraad in de herfst. Het is zonlicht dat door stof in het zonnestelsel wordt verstrooid. Je hebt een zeer donkere hemel nodig om het te zien.

Zie ookEcliptica, Lichtvervuiling, Schemering

Het kleine kijkertje op de buis, met lage vergroting en groot beeldveld (bijvoorbeeld 8×50, ongeveer 6°), waarmee je richt. Lijn hem overdag uit met de hoofdtelescoop op een ver voorwerp. In een rechte zoeker staat het beeld op zijn kop.

Zie ookRed-dotzoeker, Telrad, Starhoppen

ToolsInteractieve atlas

De enige veilige manier om naar de zon te kijken: een gecertificeerde filterfolie of glasfilter, stevig vóór de opening van het instrument bevestigd, die meer dan 99,99% van het licht tegenhoudt. Gebruik nooit een filter dat je op het oculair schroeft: het kan door de hitte barsten. Eén blik door een instrument zonder filter maakt je in een fractie van een seconde blind.

Zie ookZonnevlek, Zonsverduistering, Overgang

Een donker gebied op het oppervlak van de zon, koeler (ongeveer 4000 °C tegen 5500 °C) door een sterk magnetisch veld. Sommige zijn groter dan de aarde. Hun aantal volgt een cyclus van ongeveer 11 jaar; bekijk ze alleen met een geschikt zonnefilter.

Zie ookZonnefilter, Overgang

Het moment waarop de zon haar grootste declinatie bereikt, +23,4° rond 21 juni en −23,4° rond 21 december. Op het noordelijk halfrond brengt juni de langste dag en december de langste nacht. Rond de zonnewende van juni wordt het in Nederland en Vlaanderen niet echt donker: de zon zakt er niet tot 18° onder de horizon.

Zie ookEquinox (dag-en-nachtevening), Ecliptica, Schemering

De maan schuift voor de zon, bij nieuwe maan. De verduistering is totaal als de maan de zon helemaal bedekt, ringvormig als de maan te ver staat om haar te bedekken (er blijft een ring zichtbaar), en elders gedeeltelijk. Kijk nooit naar de zon zonder gecertificeerde eclipsbril, behalve tijdens de korte totale fase.

Zie ookMaansverduistering, Zonnefilter, Schijngestalten van de maan

ToolsDe maan vannacht

Een oculair met een instelbare brandpuntsafstand, bijvoorbeeld 24 tot 8 mm, zodat je de vergroting verandert zonder te wisselen. Handig om de beste vergroting voor de seeing van die nacht te vinden. Het nadeel is een klein schijnbaar gezichtsveld aan de lange kant (ongeveer 40°).

Zie ookOculair, Vergroting, Seeing

ToolsOculairen

De geprofileerde rail onder de buis die je in het zadel van de montering klemt. De twee standaarden zijn Vixen (ongeveer 44 mm breed) en Losmandy (ongeveer 75 mm), stijver voor zware instrumenten. Een langere rail geeft ruimte om de last te balanceren.

Zie ookMontering, Contragewicht