Pooluitlijning

Eerst: een rechtopstaand dradenkruis

De wijzerplaat betekent alleen iets als het dradenkruis rechtop staat, met de 0 (of 12) bovenaan, verticaal. Bij Duitse equatoriale monteringen is dat zo wanneer de rechteklimmingsas (RA-as) in de beginstand staat: contragewichtstang recht naar beneden, buis boven de montering.

Controleer dat eens en voor altijd, overdag: zet de contragewichtstang verticaal (een waterpas ertegen helpt), kijk door de poolzoeker naar de verticale rand van een ver gebouw of een paal, en kijk of de lijn 0–6 van het dradenkruis ermee evenwijdig is. Zo niet, draai dan de ring of de schroefjes los die het dradenkruis vasthouden, draai het tot de 0 bovenaan staat en zet het weer vast.

Zet daarna, telkens als je uitlijnt, de RA-as eerst weer in die stand voordat je kijkt: de positie die hier staat geldt dan direct, zonder rekenwerk.

De wijzerplaat houdt rekening met het beeld van de poolzoeker. Bijna alle poolzoekers keren het om: zoals een kleine sterrenkijker zetten ze het beeld op zijn kop (een draaiing van 180°). Controleer dat overdag op een ver voorwerp: verschijnt de top van een boom onderaan, dan is het beeld omgekeerd. Zo niet, vink dan “Mijn poolzoeker geeft een omgekeerd beeld” uit.

De methode stap voor stap

1. Zet het statief waterpas (luchtbel in het midden). Anders verandert elke azimutcorrectie de hoogte een beetje, en omgekeerd.
2. Draai de montering zodat de poolas ongeveer naar de zichtbare pool wijst: het noorden op het noordelijk halfrond, het zuiden op het zuidelijk halfrond. Een kompas is genoeg (het magnetische noorden wijkt enkele graden af van het ware noorden), of de Poolster met het blote oog.
3. Stel je breedte in op de hoogteschaal van de montering.
4. Haal de kapjes van de poolzoeker. Bij veel monteringen moet je ook de declinatieas draaien om het gat erdoorheen vrij te maken. Zet de verlichting van het dradenkruis aan, zo zwak mogelijk.
5. Zet de RA-as in de beginstand, contragewichten omlaag: het dradenkruis staat rechtop, 0 bovenaan.
6. Zonder aan de RA- en declinatiebeweging of het statief te komen, draai je alleen aan de azimut- (links-rechts) en hoogtestelschroeven (op-neer) om de ster op de cirkel te brengen, op de positie die hier staat. Doe de laatste correctie door de schroeven tegen elkaar aan te draaien, zodat alles blijft staan.
7. Laat het statief verder met rust. Richt daarna op je objecten met de RA- en declinatiebeweging: voor het volgen hoeft nu alleen de RA-as te draaien.

Hoe nauwkeurig moet het zijn?

Voor visueel waarnemen is een grove uitlijning genoeg. Binnen 1 à 2° (breedte op de schaal, montering op het noorden, Poolster ongeveer in het midden van de poolzoeker) blijft een object vele minuten in een oculair met lage vergroting; je centreert het af en toe opnieuw. Je hebt de poolzoeker dan niet eens nodig.

Voor fotografie is de fout zichtbaar. Een uitlijnfout E laat de sterren tijdens een belichting van duur t hooguit E × 2π × t / 1436 min verlopen: met E = 5′ ongeveer 7″ in 5 minuten. Een goed gebruikte poolzoeker geeft enkele boogminuten: genoeg voor een cameraobjectief, vaak krap voor lange belichtingen bij grote brandpuntsafstanden. Astrofotografen mikken dan op beter dan een boogminuut.

De atmosfeer tilt alles wat laag aan de hemel staat een beetje op (ongeveer 1′ op 45° hoogte): de methoden hieronder houden daar rekening mee, de poolzoeker niet. Visueel maakt het niet uit.

Voor astrofotografie: driftmethode en plate solving

De driftmethode (methode van Bigourdan): volg een ster dicht bij de meridiaan en de hemelevenaar met een oculair met verlicht dradenkruis of een camera, en corrigeer het azimut aan de hand van haar drift in declinatie; herhaal dat met een ster laag in het oosten of westen om de hoogte te corrigeren. Het is traag maar nauwkeurig, en je hoeft de pool niet te zien.

Plate solving: opnamesoftware herkent de sterren op twee of drie opnamen die je maakt terwijl je de RA-as draait, berekent waar de as naartoe wijst en zegt je in welke richting je aan de stelschroeven moet draaien. Opensourceprogramma’s doen dat, bijvoorbeeld N.I.N.A., Ekos (KStars) of de drifttool in PHD2.

Zuidelijk halfrond: Sigma Octantis

In het zuiden markeert geen heldere ster de pool. De dichtstbijzijnde, Sigma Octantis, ongeveer 1° van de pool, is maar magnitude 5,4: alleen onder een echt donkere hemel met het blote oog zichtbaar, en nauwelijks in een kleine poolzoeker. Deze pagina geeft haar positie op de wijzerplaat op dezelfde manier; ze draait met de klok mee.

Veel dradenkruizen tekenen daarom het “trapezium van Octans”: Sigma, Chi, Tau en Upsilon Octantis, vier sterren van magnitude 5 tot 6 rond de pool. Draai de RA-as om de tekening te richten zoals het trapezium aan de hemel, en stel dan azimut en hoogte bij tot elke ster in haar cirkeltje valt.

Sterposities: Hipparcos-catalogus (ESA, nieuwe reductie door F. van Leeuwen, 2007), met eigenbeweging. Precessie, nutatie en sterrentijd: de opensourcebibliotheek Astronomy Engine (Don Cross). Plaatsen zoeken: Nominatim van OpenStreetMap.