De sterrenhemel met een verrekijker: 75 objecten, elk met een kaart en een sterrenpad

Een gewone verrekijker, een 7×50 of een 10×50, laat al honderden objecten zien: de grote open sterrenhopen, de helderste bolvormige sterrenhopen, een paar sterrenstelsels en nevels, dubbelsterren en gekleurde sterren, hele sterrenwolken; een 15×70 op statief gaat nog verder. Je moet alleen weten waar je moet kijken, en wat je kunt verwachten. Deze gids, De sterrenhemel met een verrekijker, geeft het antwoord: 75 objecten die gekozen zijn omdat ze echt te zien zijn in een verrekijker, één pagina per object, en een kaart die je erheen leidt vanaf een ster die je met het blote oog ziet. Hij is gemaakt uit dezelfde gegevens als onze sterrenatlas.

Wat erin staat

• Twee kaarten van de halve hemel voorin, met de letters van de streekkaarten van de gids.
• Vijf hoofdstukken: de vier seizoenen, “Herfst”, “Winter”, “Lente” en “Zomer”, voor de avondhemel op gematigde noordelijke breedten, en dan “Het verre zuiden”, voor een reis naar de tropen of nog zuidelijker.
• Zestien streekkaarten van ongeveer 45° breed, elk met een groep sterrenbeelden, waarop de objecten van het hoofdstuk genummerd staan.
• Eén pagina per object: een kaart van 15°, de gegevensbalk, wat je zult zien en hoe je het vindt.
• Een legenda en de bronnen.

De pagina van een object

De kaart beslaat 15° hemel, twee of drie verrekijkervelden, met sterren tot magnitude 8,5, de figuren van de sterrenbeelden en dezelfde symbolen als de atlas. Noord is boven en oost links, precies zoals in een verrekijker, die het beeld niet omkeert.

Rond het object geven twee cirkels het beeldveld van een gangbare verrekijker: 7° voor een 7×50 of een 10×50, 4,4° voor een 15×70. Ze helpen de grootte van het object te schatten en onderweg velden te tellen. Het werkelijke beeldveld hangt af van het model, van 5° tot 7,5° voor een 7×50 of een 10×50; de teksten bij de objecten vermelden waar het ertoe doet wat een 15×70 op statief toevoegt, en de gids legt uit hoe je het beeldveld van je eigen kijker meet.

Het sterrenpad, in oranje, begint bij een heldere ster die je met het blote oog ziet, en leidt in stappen naar het object, elk met zijn lengte in graden. De sterren op het pad dragen hun Griekse letter: δ Cas lees je als “delta Cassiopeiae”. Een ander object uit de gids is omcirkeld in de kleur van zijn soort, met zijn nummer ernaast, dat naar zijn pagina verwijst.

Onder de kaart geeft de gegevensbalk de magnitude (geïntegreerd: een sterrenhoop van magnitude 6 die over een graad is uitgesmeerd, is veel zwakker dan een ster van magnitude 6), de grootte, de afstand, de drie maanden waarin het object rond 22 uur door de meridiaan gaat, de moeilijkheid in drie niveaus, en het nummer van de atlaskaart waarop je het terugvindt. Daarna volgen twee korte teksten: wat een 7×50 en een 10×50 eerlijk gezegd laten zien, en het pad, in graden en in velden.

Hoe de gids is ingedeeld

Je begint bij de kaart van de halve hemel, waar je het sterrenbeeld en de letter van de streekkaart opzoekt; de streekkaart plaatst het object tussen zijn buren en geeft zijn nummer; de pagina van het object doet de rest. De objecten zijn door het hele boek genummerd van 1 tot 75, de streekkaarten van A tot P, en in de pdf is alles gekoppeld: een klik op een nummer opent de pagina.

Elk hoofdstuk begint met een inleiding op de hemel van dat seizoen en de lijst van zijn kaarten en objecten. De herfst loopt van Cassiopeia tot Walvis (de Dubbele Sterrenhoop, M31, M33, M15, de Granaatster, Mira…); de winter van Stier tot Achtersteven (de Plejaden, de Hyaden, de drie sterrenhopen in Voerman, M42, M35, M41, M46 en M47…); de lente van Grote Beer tot Maagd (Mizar en Alcor, M81 en M82, M3, de Kribbe, de Coma-sterrenhoop…); de zomer van Hercules tot Boogschutter (M13, ε Lyrae, Albireo, de Kleerhanger, M27, de Lagunenevel, M24, M11, de E van Barnard…); het verre zuiden van Kiel tot de Magelhaense Wolken (η Carinae, het Juwelendoosje, ω Centauri, 47 Tucanae…).

De objecten

Elk object is gekozen om wat een verrekijker van 50 mm ervan laat zien onder een landelijke hemel. Een derde is makkelijk: in één oogopslag te zien, zelfs onder een middelmatige hemel. Andere vragen een donkere hemel of wat oefening. Een paar uitdagingen zijn als zodanig gemarkeerd: de Helixnevel, M51, het Leeuwtriplet, het hart van de Virgocluster, de E van Barnard. De teksten zeggen ook wat je niet zult zien: geen kleuren in de nevels, geen spiraalarmen, geen Paardenkop.

Objecten die vanuit Nederland en België laag blijven, zijn aangegeven; de sterrenhopen in de staart van de Schorpioen of NGC 6231 vragen een vrije zuidelijke horizon.

De gids afdrukken en gebruiken

Druk hem af op A5 of op A4: twee pagina’s per liggend A4-vel op 100 % voor een A5-boekje, of één pagina per A4- of Letter-vel, passend gemaakt op de pagina, voor grotere kaarten. Mat gecoat papier van 150 g en een spiraalband geven een veldboekje dat plat openvalt en beter tegen dauw kan. Het bestand opent in weergave met twee pagina’s en de omslag apart, net als de atlas.

In het veld: zwak rood licht, de ellebogen gesteund, de gids op de kampeertafel. Begin bij de startster, tel de velden, vergelijk het beeldveld in de kijker met de kaart. Is het object gevonden, dan neemt de atlas het over om de omgeving te verkennen.

De gids wordt net als de atlas verspreid onder de licentie Creative Commons BY-NC-SA 4.0: druk hem af, deel hem, bewerk hem, zolang je de bron vermeldt, er geen commercieel gebruik van maakt en je bewerkingen onder dezelfde licentie verspreidt.