Een sterrenatlas om te downloaden en af te drukken

Om met de verrekijker een sterrenstelsel te vinden of de telescoop op een sterrenhoop te richten, heb je een kaart nodig. Geen app die je donkergewende ogen verblindt, maar een echte papieren kaart, op de kampeertafel gelegd en gelezen bij rood licht. We hebben de onze gemaakt uit de grote openbare astronomische catalogi, en hier is hij: 98 pagina’s, 80 kaarten en alles wat je nodig hebt om je weg te vinden onder een donkere hemel.

Wat erin staat

• 80 kaarten op één schaal, die de hele hemel van pool tot pool beslaan.
• Ongeveer 50 000 sterren, tot magnitude 8: wat een verrekijker of een zoeker onder een redelijke hemel laat zien.
• Dubbelsterren, gemarkeerd met een streepje, en veranderlijke sterren, gemarkeerd met een ring die hun grootste en kleinste helderheid aangeeft.
• Deep-sky-objecten: de 110 Messierobjecten, sterrenstelsels tot magnitude 12, open sterrenhopen tot 9, bolvormige sterrenhopen tot 10,5, planetaire nevels tot 12, nevels die een naam hebben of minstens 5′ groot zijn, en een paar beroemdheden buiten de catalogi: de Keten van Markarian, de grote donkere nevels, de helderste Collinder- en Melottehopen.
• De figuren van de sterrenbeelden met hun namen, de ecliptica en de Melkweg in vijf helderheidsniveaus.
• De banen van de verre planeten: Uranus van 2028 tot 2032, Neptunus van 2028 tot 2035, Pluto van 2028 tot 2040, en de ruimtesondes Voyager 1 en 2 van 2028 tot 2040, met een stip op elke 1 januari.
• Drie vaste herkenningspunten: de radianten van de Perseïden en de Geminiden op hun maximum, en het centrum van de Melkweg.

Je kunt deze gegevens ook zonder paginaranden bekijken in de interactieve sterrenatlas: verschuif, zoom in en draai de hemel naar believen.

Hoe de atlas is ingedeeld

De hemel is verdeeld in acht sectoren van drie uur rechte klimming, en elke sector in tien kaarten, van noord naar zuid: een noordpoolkap, dan vier banden van twee kaarten (oostelijke en westelijke helft) tot aan de zuidpoolkap. De kaarten 1 tot 10 beslaan de sector van 0 h tot 3 h, de kaarten 11 tot 20 die van 3 h tot 6 h, en zo verder tot kaart 80.

De atlas begint met twee kaarten van de halve hemel (pagina 2 en 3) die voor elk deel van de hemel het nummer geven van de kaart die je moet opslaan. Elke sector begint daarna met een overzichtspagina, tegenover zijn eerste kaart, die laat zien hoe zijn tien kaarten op elkaar aansluiten. De oostelijke en westelijke helft van een band liggen tegenover elkaar: in één oogopslag overzie je de hele sector.

Alle kaarten hebben dezelfde schaal, 14,4 punten per graad (ongeveer 5 mm), en hetzelfde kader. Het raster is volkomen regelmatig: geen enkele kaart is verschoven om een sterrenbeeld mooi in beeld te krijgen, dus je gaat zonder verrassingen van een kaart naar de volgende. De projecties houden de vervorming klein: azimutaal equidistant bij de polen, kegelvormig equidistant elders.

Een kaart lezen

De legenda past op de eerste pagina en wordt aan het begin van elke sector herhaald. De grootte van de stip geeft de magnitude van de ster, van –1 tot 7. Een streepje door de stip markeert een dubbelster (begeleider van magnitude 9,5 of helderder, op 2″ tot 60″ afstand); een ring om de stip een veranderlijke ster waarvan de helderheid minstens 0,5 magnitude varieert.

Elk soort deep-sky-object heeft zijn eigen symbool: een roze ellips voor sterrenstelsels, op schaal en in de juiste stand; een lichtgroene schijf met een gestippelde rand voor open sterrenhopen, met een kruis voor bolvormige sterrenhopen, met vier streepjes voor planetaire nevels; een oranje omtrek voor nevels, getekend naar hun werkelijke vorm als die bekend is; grijs gestippeld voor donkere nevels.

De objecten dragen hun Messiernummer, anders hun NGC- of IC-nummer, gevolgd door hun populaire naam als ze die hebben: “M82 Sigaar”, “4631 Walvis”. Sterren van magnitude 3 of helderder dragen hun officiële naam van de Internationale Astronomische Unie.

De atlas afdrukken en gebruiken

Druk hem af op A5 of op A4: twee pagina’s per liggend A4-vel op 100 % voor een A5-atlas, of één pagina per A4- of Letter-vel, passend gemaakt op de pagina, voor grotere kaarten. Stevig papier en een spiraalband geven een mooie veldatlas. Tegen dauw is synthetisch papier het beste (polyester, verkocht als “scheurvast en waterbestendig”), bedrukt met een laserprinter: water laat er geen spoor op na. Anders houdt mat gecoat papier van 150 g vocht veel beter tegen dan gewoon papier, dat gaat golven.

Het bestand vraagt pdf-lezers om te openen in weergave met twee pagina’s, met de omslag apart: de oostelijke en westelijke helft van elke band liggen dan tegenover elkaar, zoals in een boek. Negeert je lezer dat, zet dan de optie “omslagpagina” of “oneven pagina’s rechts” aan.

In het veld begin je het eenvoudigst bij de kaart van de halve hemel: zoek daar het sterrenbeeld op, en dan het nummer van de detailkaart. Zwak rood licht spaart je donkeraanpassing. Met een verrekijker geeft een cirkel van 7° op een transparant vel, 36 mm op de schaal van de atlas, ongeveer het beeldveld van een 7×50: leg hem op de kaart om te weten wat je in de kijker zou moeten zien.

De atlas wordt verspreid onder de licentie Creative Commons BY-NC-SA 4.0: je mag hem afdrukken, delen en bewerken, zolang je de bron vermeldt, er geen commercieel gebruik van maakt en je bewerkingen onder dezelfde licentie verspreidt.